درسنامه آموزشی انسان و محیط زیست کلاس یازدهم

بسیاری از ما وقتی شب‌ها کیسهٔ زبالهٔ خود را بیرون از خانه می‌گذاریم یا در کوچه و خیابان، بوستان یا مکان‌های عمومی دیگر، آشغالی را در سطل می‌اندازیم، دیگر به بقیهٔ ماجرا فکر نمی‌کنیم که چه بر سر این زباله می‌آید یا چه تأثیری بر محیط زندگی ما دارد.

موضوع زباله، امروزه یک مسئله و دغدغهٔ بسیار مهم همهٔ جوامع است. به تصاویر و اخبار توجه کنید. این موارد چند نمونه از مشکل دفن زباله را که کل کشور ما با آن روبه روست، نشان می‌دهد.

زباله در گذشته و حال

آیا در گذشته نیز مانند امروز، زباله یک موضوع مهم و نگران‌کننده بوده است؟ به نظر می‌رسد هر روز که می‌گذرد، زباله بیشتر به یک موضوع مهم زیست محیطی تبدیل می‌شود. به منظور پاسخ به این پرسش و مقایسهٔ گذشته و حال، در این زمینه تحقیق کنید.

زباله و انواع آن

همهٔ ما هر روز چیزهایی را دور می‌ریزیم. زباله یا پسماند، باقی‌مانده موادی است که از آنها استفاده کرده‌ایم و به آنها نیاز نداریم.

زباله‌ها انواع مختلفی دارند:

زباله‌های خانگی و شهری، عمدتاً از پسمانده مواد غذایی و پوست میوه و سبزی، کاغذ، پلاستیک، قطعات فلزی، شیشه، پارچه و چوب تشکیل شده است.

زباله‌های کشاورزی، صنعتی و ساختمانی، شامل ضایعات کشاورزی، فلزات، مواد پلاستیکی و شیمیایی و نخاله‌های ساختمانی است که در جریان فعالیت‌های اقتصادی، تولید می‌شود.

زباله‌های بیمارستانی، مواد حاصل از فعالیت‌های پزشکی و درمانی نظیر سرنگ‌ها، مواد پانسمان و باقی‌مانده داروها و وسایل جراحی را تشکیل می‌دهند.

زباله‌های خطرناک، زباله‌هایی هستند که تأثیرات شیمیایی و خورندگی، آتش‌زایی و انفجاری، پرتوزایی و سمی دارند؛ مانند باتری، روغن ترمز، حشره‌کش، رنگ‌های روغنی، ضدیخ، لامپ‌های کم مصرف و فلورسنت، زباله‌های الکترونیکی مانند رایانه‌ها و تجهیزات جانبی آنها، لوح‌های فشرده، گوشی‌های تلفن همراه هوشمند و همچنین زباله‌های هسته‌ای یا اتمی.

زباله‌های الکترونیکی مقدار زیادی فلزات سمی و خطرناک مانند جیوه، سرب و کادمیوم دارند.

زباله‌های بیمارستانی و زباله‌های خطرناک باید با روش‌ها و شرایط خاصی دفع شوند و رهاکردن یا دفن آنها در محیط، صحیح نیست و عواقب زیان‌باری در پی دارد.

زباله‌های خانگی و شهری را می‌توان به پسماند خشک و پسماند تر تقسیم کرد:

سیارة نازنین ما در چنگال هیولای زباله

زباله، فقط مشکل کشور ما نیست. موضوع دفع زباله‌ها در دنیای امروز یک مسئله بسیار مهم زیست محیطی جهانی است که کل سیارهٔ زمین را به عنوان تنها سکونتگاه بشر در معرض مخاطره قرار داده است. همهٔ کشورها اعم از کشورهای پیشرفتهٔ صنعتی و کشورهای در حال صنعتی شدن با این مشکل روبه‌رو هستند.

میزان تولید زباله در کشورهای پیشرفتهٔ صنعتی بسیار بیشتر است. فردی که در ایالات متحدهٔ امریکا زندگی می‌کند، نسبت به فردی که در یک کشور افریقایی ساکن است، 14 برابر بیشتر کاغذ و 19 برابر بیشتر آلومینیوم مصرف می‌کند و بنابراین، بیشتر به محیط زیست لطمه می‌زند. ایالات متحده امریکا سالانه 150 میلیون تن زباله تولید می‌کند. یک استرالیایی یا یک کانادایی سالانه 680 کیلوگرم زباله تولید می‌کند، در حالی‌که این رقم برای یک نفر در زامبیا کمتر از 100 کیلوگرم است.

انبوه زباله، پیامد مصرف‌گرایی و سلطه فرهنگ سرمایه‌داری

از انقلاب صنعتی به بعد، با رشد تولید انبوه کالاهای کارخانه‌ای و ورود جهان به مرحلهٔ سرمایه‌داری و همچنین افزایش جمعیت و رشد شهرنشینی، سبک و الگوهای زندگی تغییر کرده است. رواج زندگی مصرفی از کشورهای صنعتی و ثروتمند آغازشده و به همهٔ جهان سرایت کرده است. نظام اقتصادی سرمایه‌داری تنها به سود بیشتر و بازارهای فروش کالا می‌اندیشد. در این نظام با تبلیغات گسترده، چنان مصرف‌گرایی ترویج می‌شود که افراد حتی بدون هدف مصرف، خرید می‌کنند. انبوه لباس‌هایی که یک یا دو بار پوشیده شده‌اند، در کمدها، اسباب‌بازی‌های متنوع در اتاق کودکان که برخی جنبه تزیینی دارد و هرگز با آنها بازی نمی‌شود، ظروف متعدد در آشپزخانه، تعویض مداوم مبلمان و اثاثیهٔ منزل و گوشی‌های تلفن‌همراه و… نشان‌دهندهٔ سلطهٔ فرهنگ سرمایه‌داری در جوامع است.

پیامد فرهنگ مصرف‌گرایی، استفاده بی‌رویهٔ منابع و بر جای گذاشتن انبوهی از زباله در محیط است.

مدیریت پسماند

مدیریت پسماند یا دفع زباله عبارت است از برنامه‌ریزی و عملیات اجرایی برای جمع‌آوری، حمل و نقل، پردازش، بازیافت، دفن بهداشتی یا انهدام زباله‌ها. مدیریت پسماند و شیوه‌های آن در کشورهای مختلف، متفاوت است. برخی کشورها در مدیریت پسماند بسیار موفق بوده‌اند و برخی هنوز نتوانسته‌اند به روش‌هایی مناسب دست پیدا کنند.

در کشور ما، در هر شهر «سازمان مدیریت پسماند» که وابسته به شهرداری است، امور مربوط به پسماندهای خانگی را بر عهده دارد.

زباله‌های ما چه سرنوشتی پیدا می‌کنند؟

حمل

زباله‌های خانگی و خیابان‌ها در کامیون‌های جمع‌آوری زباله تخلیه می‌شوند. سپس این ماشین‌ها، زباله‌ها را به «گورستان زباله» می‌برند. 

گورستان زباله

«خاک‌چال» یا «گورستان زباله» گودالی است که آن را برای انبارکردن پسماند، حفر می‌کنند. مکان‌های دفن زباله را معمولاً در خارج از شهرها و مناطق مسکونی با فاصله مناسب و در جهت مخالف وزش باد، بنا می‌کنند.

- پوشش پلاستیکی و خاک رس را مانند آستر در ته گورستان و کناره‌های گودال قرار می‌دهند. اگر دفن زباله با اصول و شرایط صحیح صورت نگیرد، شیرابهٔ زباله‌ها به زمین نشت می‌کند و وارد آب‌های زیرزمینی می‌شود. پس از ریختن زباله در گودال، روی آن یک لایه خاک می‌ریزند و آن را با بولدوزر صاف می‌کنند. به علت تجمع گاز ناشی از زباله‌ها در زیر خاک، ممکن است انفجار رخ دهد. به همین دلیل، لوله‌هایی برای خارج کردن گاز در این محل نصب می‌کنند. گورستان‌های زباله در مناطق پرباران و مرطوب مشکلات بیشتری از نظر روان شدن شیرابه‌ها ایجاد می‌کنند.

- اگر زباله‌ها به‌طور بهداشتی دفن نشوند یا بخشی از آنها در زمین‌ها پراکنده شوند، انواع آلودگی‌ها از طریق پرندگان و دام‌ها وارد چرخهٔ غذایی می‌شود و موجودات زنده و انسان را بیمار می‌کند. پراکندگی زباله در سطح آب‌ها و زمین به ویژه زمین‌های شیب‌دار موجب سرازیر شدن شیرابه‌ها می‌شود و شیوع انواع بیماری‌های عفونی و خطرناک و تجمع و افزایش جانوران موذی را به دنبال دارد.

- حتی اگر دفن زباله به شیوه بهداشتی صورت بگیرد، وقتی گورستان زباله پر می‌شود باید، به سراغ کندن گودال دیگری برای دفن زباله برویم. بنابراین، ما مرتباً به مکان‌های جدید برای دفن زباله نیاز داریم؛ چون گورستان‌ها پر شده‌اند و یا در حال پرشدن هستند.

سوزاندن زباله

یکی دیگر از راه‌های انهدام زباله‌ها سوزاندن آنها است. البته سوزاندن زباله در دستگاه‌های زباله‌سوز نیز مشکلاتی چون آلودگی هوا را در پی دارد و خاکسترهای حاصل از سوزاندن آن نیز سمی است و باید به‌طور بهداشتی دفن شود. احداث کارخانه‌های زباله‌سوز به‌ویژه اگر مجهز به فناوری‌های پیشرفته باشند و استانداردهای آلایندگی را داشته باشند گران و پرهزینه‌اند.

تولید انرژی از زباله

امروزه با احداث نیروگاه‌های زباله‌سوز، انرژی گرمایی و الکتریکی از سوزاندن زباله به دست می‌آورند.

همچنین نیروگاه‌های زیست‌گاز (بیوگاز) با استفاده از گاز حاصل از زباله‌هایی که منشأ زیستی دارند، برق و گرما تولید می‌کنند. در ایران، نیروگاه‌های زیست گاز شیراز و مشهد نمونه‌ای از این نیروگاه‌هاست.

تولید پوسال (کُمپوست)

پوسال (کمپوست) نوعی کود آلی و طبیعی است که در اثر فرایندهای زیستی حاصل می‌شود. این کود آلی در اثر پوسیده‌شدن و تجزیهٔ بقایای گیاهی مانند سبزی‌ها، میوه‌ها، علف‌ها، برگ‌ها و پسماندهای خانگی و شهری با روش خاصی به دست می‌آید. به این کود، خاک‌برگ هم می‌گویند. در گذشته نیز کشاورزان از فضولات انسانی و حیوانی، کود تهیه می‌کردند و با آن خاک را قوت می‌بخشیدند. کودی که از پسماندهای کشاورزی و خانگی و خوراکی تهیه می‌شود، بسیار مغذی است و می‌توان در باغداری، کشاورزی و تقویت خاک باغچه و گلدان از آن استفاده کرد.

بازیافت

زباله‌های شما ارزشمندند!

برگهٔ ثبت مشاهدات خود را از بررسی زباله‌های خانگی دوباره با دقت ببینید. بسیاری از موادی که در سطل یا کیسهٔ زباله شما وجود دارند، لازم نیست از گورستان زباله سر در بیاورند یا سوزانده شوند؛ زیرا می‌توان از این چیزهای کهنه، محصولات جدید و قابل استفاده تولید کرد.

انواع بسته‌بندی‌ها، کاغذ، مقوا، قوطی‌های کنسرو و رب، بطری‌های پلاستیکی، شیشه، قطعات پلاستیکی و کیسهٔ نایلون، قابل تبدیل به مواد جدید هستند.

در کارخانهٔ‌های بازیافت، کاغذهای مصرف‌شده را به خمیر تبدیل می‌کنند و دوباره از آن کاغذ درست می‌کنند. شیشه‌ها، قوطی‌های آلومینیومی، ظروف پلاستیکی و بطری‌های آب و شیر و مانند آن را در کوره‌های بسیارداغ ذوب می‌کنند و در قالب می‌ریزند و یا به ورقه‌هایی تبدیل می‌کنند و سپس از آنها محصولات جدیدی می‌سازند.

چرا بازیافت می‌کنیم؟

- موادی مانند روزنامه، قوطی‌های آلومینیومی، بطری پلاستیکی و... که روزانه از آنها استفاده می‌کنیم، همگی از زمین به دست می‌آیند. به عبارت دیگر برای تولید آنها از منابع طبیعی استفاده می‌شود. بازیافت موجب حفاظت از منابع و صرفه‌جویی در مصرف آن می‌شود.
- بازیافت موجب صرفه‌جویی در مصرف انرژی می‌شود. چون استخراج مواد از زمین قبلاً یک بار انجام شده و به‌علاوه برای تبدیل مواد استفاده شده به مواد نو، کمتر انرژی مصرف می‌شود. برای مثال تولید آلومینیوم بازیافت‌شده 90 درصد انرژی کمتری از تولید آن از سنگ معدن نیاز دارد.
- بازیافت موجب کاهش آلودگی هوا می‌شود. برای مثال تولید شیشه با مواد بازیافت‌شده آلودگی تولید را 14 درصد تا 20 درصد کاهش می‌دهد و یا یک قوطی آلومینیومی با مواد بازیافت‌شده 95 درصد نسبت به ساختن آن از مواد خام کمتر آلودگی ایجاد می‌کند.
- از پخش و پراکنده‌شدن موادی چون پلاستیک در طبیعت که زیان‌های جبران‌ناپذیری برای آب و خاک و موجودات زنده به وجود می‌آورد، جلوگیری می‌کنند. همان‌طور که می‌دانید مواد آلی و بقایای گیاهی و جانوری در خاک تجزیه می‌شوند؛ اما برخی مواد مصنوعی سال‌ها زمان نیاز دارند که تجزیه شوند و به اصطلاح تجزیه ناپذیرند.

آیا درست است با این همه مزایایی که بازیافت دارد، زباله‌های قابل بازیافت در محیط پراکنده شوند یا در گورستان‌های زباله دفن شوند؟

چه باید کرد؟

به هرم مدیریت پسماند توجه کنید. برای حل مشکل زباله چه گزینه‌هایی روی هرم وجود دارد؟ نام ببرید.

از رأس هرم تا قاعده، گزینه‌ها تغییر می‌کنند. به ترتیب کدام گزینه‌ها مطلوبیت بیشتری دارند؟ کدام گزینه‌ها در درجهٔ بعدی اهمیت قرار می‌گیرند؟

سه راه حل طلایی (3R) در مسئلهٔ زباله را به خاطر بسپاریم:
- بازکاهی (Reduce)
- بازمصرف (Reuse)
- بازیافت (Recycle)

بازکاهی

بازکاهی، یعنی کاهش دادن زباله؛ بهترین راه حل این است که از تولید زباله خودداری کنیم یا آن را کاهش دهیم. هر یک از ما می‌توانیم با انتخاب شیوهٔ مصرف مناسب کمتر زباله تولید کنیم. متأسفانه برخی از افراد برای تفریح به خرید می‌روند.

- تا حد امکان وقتی قصد خرید پوشاک، لوازم‌التحریر و وسایل جدید داریم، از خود بپرسیم آیا واقعاً نیازی به خرید این کالا دارم؟ سعی کنیم فقط چیزهایی را که واقعاً به آنها نیاز داریم، خریداری کنیم. در موقع خرید موادغذایی هفتگی یا روزانه، به اندازهٔ نیاز خرید کنیم تا مجبور نشویم موادغذایی را به دلیل فاسد و خراب شدن دور بریزیم همیشه به اندازه تعداد مهمان‌ها غذا تهیه کنیم.
- از تمام قسمت‌های کاغذ برای نوشتن استفاده کنیم و مصرف کاغذ را کاهش دهیم.
- از مصرف بی‌رویهٔ دستمال کاغذی خودداری کنیم. ما می‌توانیم یک دستمال پارچه‌ای و قابل شست‌وشو همراه داشته باشیم و از آن استفاده کنیم.
- تا جایی که امکان دارد، از مصرف کیسه‌های پلاستیکی و ظروف یک‌بار مصرف و از سفره یکبار مصرف خودداری کنیم. هنگام مهمانی‌ها، سفر یا پیکنیک در خارج از منزل از ظروف و سفره‌های معمولی استفاده کنیم و بعد از پایان غذا، سفره را با دستمال پاک کنیم.
- متأسفانه در سال‌های اخیر در ادارات و سازمان‌ها، مسافرت‌ها و مهمانی‌ها، اردوهای مدارس و سایر نهادها و همچنین در برگزاری اعیاد یا عزاداری‌ها، میزان زیادی از ظروف یک‌بار مصرف در محیط پخش می‌شود. این در حالی است که دین اسلام ما را از مصرف بی‌رویه و لطمه‌زدن به طبیعت که نعمت خداوند است، برحذر می‌دارد. بنابراین، می‌توانیم این مراسم را با پایبندی بیشتر به تمام دستورات اسلامی برگزار کنیم.

- در برگزاری مراسم دینی مانند سفره‌های افطاری در مدرسه یا مکان‌های دیگر می‌توانیم از همه بخواهیم، که بشقاب و قاشق و لیوان همراه خود بیاورند.
- در موقع مراجعه به رستوران‌ها برای خرید غذا با خود ظرف به همراه ببریم و از آنها بخواهیم غذای سفارشی را در ظرف بریزند.

- با فروشندهٔ مغازه‌های محل گفت‌وگو کنیم و آنها را نسبت به موضوع محیط زیست توجیه کنیم و از آنها بخواهیم تابلوی (کیسهٔ پلاستیکی کمتر و توصیه به کیسهٔ پارچه‌ای) را در مغازه نصب کنند.
- تصمیم بگیریم از کیسه‌های پارچه‌ای برای خرید استفاده کنیم و همیشه یک کیسه یا حتی کوله‌پشتی برای خرید به همراه ببریم تا نایلون کمتری مصرف شود. به فروشنده بگوییم: کیسهٔ پلاستیکی نمی‌خواهیم.
- یکی از مشکلات امروز جوامع، بسته‌بندی غیرضروری کالاها است. به ویژه بسته‌بندی مواد غذایی که در آنها به‌طور بی‌رویه از کاغذها و انواع نایلون استفاده م‌یشود. به عنوان دوستدار محیط زیست از خریدن کالاهایی که بسته‌بندی زیاد دارند، خودداری کنیم.
- برای مثال جعبهٔ مقوایی را که درون آن یک شیشهٔ عطر قرار گرفته بررسی کنید و بگویید چه بخش‌های غیرضروری در این بسته‌بندی وجود دارد؟
- نگرش‌های خود را تغییر بدهیم. به جای پیروی از مدها و تبلیغات، ساده‌زیستی را انتخاب کنیم و بدانیم آنچه به شخصیت ما ارزش می‌دهد، داشته‌هایمان نیست، بلکه چگونه بودن ماست.
- کالاهای بادوام بخریم. برای مثال به جای باتری معمولی اسباب‌بازی از باتری شارژی استفاده کنیم. در خرید سیسمونی و جهیزیه از خرید وسایل تزیینی و یک بار مصرف پرهیز کنیم. وسایلی را که از آنها به ندرت استفاده می‌کنیم، قرض بگیریم یا کرایه کنیم.

بازمصرف

بازمصرف، یعنی بسیاری از محصولات و موادی را که مصرف شده‌اند، می‌توان دوباره مصرف کرد.

- ظروف شیشه‌ای یا پلاستیکی را دور نریزید و برای نگهداری چیزهای دیگر به کار ببرید. از بطری‌های شیشه‌ای می‌توان بارها و بارها استفاده کرد.
- به جای خریدن وسایل نو، وسایل قدیمی را تعمیر کنید و دوباره از آنها استفاده کنید. همچنین می‌توانید به آگهی‌های مربوط به اجناس دست دوم مراجعه و وسایل دست دوم را خریداری کنید. لباس‌های کهنه را با کمی دستکاری به لباس جدید تبدیل کنیم.
- کتاب‌ها، مجلات، لباس‌ها و وسایلی را که نیاز ندارید در اختیار نیازمندان قرار دهید یا به مؤسسات خیریه ببخشید تا دیگران از آن استفاده کنند.
- از پسماندهای غذاها و میو‌هها، خاک‌برگ یا پوسال تهیه کنید.

بازیافت

- کار تفکیک زباله را در خانه با جدیت دنبال کنید. شما می‌توانید جعبه‌ای مقوایی را برای ریختن کاغذ و حتی کاغذهای بسیار کوچک مانند بلیت اتوبوس، رسید عابر بانک و نظایر آن را در گوشه‌ای از خانه قرار بدهید. در کیسهٔ بزرگی، بطری‌های شیشه‌ای و پلاستیکی و قوطی‌های آلومینیومی رب گوجه و کنسرو، ظروف پلاستیکی شیر، ماست و پنیر و .. را بریزید. زباله‌های خشک و جامد را با پسماندهای‌تر، مخلوط نکنید.
- افراد خانواده‌تان را تشویق کنید که با شما همکاری کنند و برای آنها دلایل جداسازی زباله و اهمیت بازیافت را توضیح دهید.
- بطری‌ها و ظروف بازیافتی را آب بکشید تا آلوده نباشند. قوطی‌های آلومینیومی را مچاله کنید که جای کمتری بگیرند. روزنامه‌ها و کاغذها را دسته کنید. مراکز بازیافت یا خرید زباله‌های بازیافتی را شناسایی کنید و با آنها تماس بگیرید.
- در مجتمع‌های آپارتمانی می‌توان با گذاشتن سطل‌های بزرگ در فضای عمومی ساختمان از همهٔ ساکنان خواست تا زباله‌های قابل بازیافت خود را در این سطل‌ها به تفکیک خالی کنند. توجه کنید مجتمع می‌تواند از طریق فروش زباله‌های بازیافتی، بخشی از هزینه‌های شارژ ساختمان را تأمین کند.
- عادت به جداسازی زباله و تمرین آن را در بین دوستان و آشنایان تبلیغ کنید و اهمیت بازیافت را برای آنها توضیح دهید.

برنامه‌ریزی در سطح ملی: حل مسئلهٔ زباله به طراحی و برنامه‌ریزی مناسب در سطح کشور نیز نیاز دارد. مسئولان باید در برنامه‌ریزی‌ها به طرح تفکیک زباله از مبدأ، کمک به خانواده‌ها برای جداسازی زباله، نظارت بر دفن اصولی و بهداشتی زباله، ایجاد ایستگاه‌هایی برای تحویل زباله‌های خطرناک، حمایت از کارخانه‌های بازیافت، برخورد قانونی و شدید با عوامل پخش زباله‌ها در محیط، نظارت بر دفع زباله‌های بهداشتی به‌طور صحیح، حمایت و تشویق بسته‌بندی‌های مناسب با محیط زیست و ترویج فرهنگ کاهش زباله و بازیافت اقدامات مناسب انجام دهند.